ZX Spectrum (1982-1992): 5 εκατομμύρια

ZX Spectrum: Ο «speccy» της καρδιας μας

vinieta-featureΚλείνουν σήμερα (23 Απριλίου 2013) 31 χρόνια από την πρώτη παρουσίαση του ZX Spectrum. Του υπολογιστή εκείνου της Sinclair που θα γίνει συνώνυμο των home computers στην ιστορία των υπολογιστών. Δεν ήταν ούτε το πρώτο home computer, ούτε το καλύτερο, ούτε το ισχυρότερο, ούτε καν το φθηνότερο. Ήταν όμως εκείνο που κατάφερε περισσότερο από κάθε άλλο στις αρχές της δεκαετίας του ’80, να φέρει τον υπολογιστή στο σαλόνι των σπιτιών. Ειδικά στην ευρωπαϊκή αγορά, όπου και κυκλοφόρησε με τη σφραγίδα της Sinclair, υπήρξε το μόνο home computer, ικανό να σταθεί απέναντι στον Commodore 64 με αξιώσεις. Ο μικρός και συμπαθητικός Spectrum, έγινε όχι μόνο η πρώτη πλατφόρμα επαφής πιτσιρικάδων σε όλη την Ευρώπη με τον κόσμο των υπολογιστών, αλλά και η αιτία να γίνει ο δημιουργός του, Κλάιβ Σινκλέρ, μία από τις πρώτες μορφές «σελέμπριτι» στο χώρο της τεχνολογίας. Η κοινότητα των κατόχων home computer θυμάται τον Κλάιβ Σινκλέρ ως «θείο Κλάιβ» και το λιλιπούτειο δημιούργημά του ως «Σπέκι«. Σήμερα, χωρίς αμφιβολία, ο Spectrum θεωρείται από πολλούς ο πιο cult υπολογιστής του κόσμου.

ZX SpectrumΣτη συνέντευξη Τύπου που οργανώνει ο Κλάιβ Σινκλέρ, την 23η Απριλίου 1982, στο ξενοδοχείο Τσώρτσιλ, στο Λονδίνο, παρουσιάζει στον κόσμο το νέο του μικροϋπολογιστή ZX Spectrum. Σε εκείνη τη συνέντευξη, ο Σινκλέρ -που θα γίνει Σερ αργότερα, για τη συνεισφορά του στη βρεττανική τεχνολογία- αντιπαραβάλλει τον Spectrum με το πιο φημισμένο υπολογιστή βρετανικής κατασκευής, τον BBC Micro Model A. Τα ακριβή του λόγια είναι:

Sir Clive Sinclair
Sir Clive Sinclair

Είναι φανερό με την πρώτη ματιά ότι ο σχεδιασμός του Spectrum είναι πιο κομψός. Εκείνο που μπορεί να μην είναι τόσο προφανές, είναι η ισχύς του. Ο Spectrum έχει περισσότερη διαθέσιμη RAM. Προσφέρει τα διπλάσια χρώματα στην οθόνη κι επιπλέον έλεγχο στη φωτεινότητα. Προσφέρει επίσης γραφικά σχεδιαζόμενα από το χρήστη. Η ταχύτητα μεταγωγής δεδομένων είναι 25% μεγαλύτερη και ενσωματώνει μία έκδοση της BASIC (Sinclair BASIC), γλώσσα που ήδη χρησιμοποιείται σε περισσότερους από 400.000 υπολογιστές παγκοσμίως.

Πιστεύουμε ότι η BBC φτιάχνει τα καλύτερα τηλεοπτικά προγράμματα, αλλά η Sinclair τους καλύτερους υπολογιστές».

Sir Clive Sinclair

Μετά την αξιόλογη πορεία του ΖΧ80 και την ακόμη μεγαλύτερη επιτυχία του ΖΧ81, η Sinclair έχει δημιουργήσει τη βάση για την ανάπτυξη ενός πληρέστερου home computer. Ο ZX Spectrum θα είναι αυτός ο home computer που θα φέρει όχι μόνο τους υπολογιστές σε ακόμη περισσότερα σπίτια, αλλά θα βάλει και την Ευρώπη με αξιώσεις στην αγορά αυτή. Ο Spectrum, το 1982, διαθέτει τον ιδανικό συνδυασμό χαρακτηριστικών/τιμής ώστε να κατακτήσει το οικιακό κοινό και να δημιουργήσει εκείνη την γενιά των χομπιστών που θα αλλάξουν τον κόσμο. Ακόμη και σήμερα, ειδικά στην Ευρώπη, όπου η μικρή βρετανική Sinclair βρέθηκε να ανταγωνίζεται το μεγαθήριο (τότε) της Commodore, οι περισσότεροι άνθρωποι που ασχολούνται σήμερα επαγγελματικά με τους υπολογιστές έχουν να θυμούνται τα πρώτα τους χρόνια στο Spectrum. Ενός οικιακού υπολογιστή που τους έβαλε στο μαγικό κόσμο του προγραμματισμού.

Εκείνος ο πρώτος Spectrum προσφερόταν με στάνταρ 16 ΚΒ μνήμη, που μπορούσε να επεκταθεί στα 48 ΚΒ. Το πληκτρολόγιο παρέπεμπε σε εμφάνιση και αίσθηση, σε εκείνο του Commodore PET, αλλά με πολύ καλύτερη εργονομία ώστε να γίνεται εφικτή η πληκτρολόγηση. Όπως και στα προηγούμενα μοντέλα της Sinclair, έτσι και στον Spectrum, οι εντολές της BASIC δεν πληκτρολογούνταν γράμμα-γράμμα, αλλά όλες τους αντιστοιχούσαν στα πλήκτρα του πληκτρολογίου, ώστε να εισάγονται στον κώδικα με ένα και μόνο πάτημα. Η τιμή της βασικής έκδοσης ήταν μόλις 125 λίρες και, ακόμη κι αν υπολογίσουμε 50 επιπλέον λίρες για την επέκταση στα 48 ΚΒ μνήμης, ήταν και πάλι πιο φθηνός από το ανταγωνιστικό Commodore VIC, στην απολύτως βασική του έκδοση των μόλις 5 ΚΒ. Για να υπάρχει ένα μέτρο σύγκρισης, εκείνη την εποχή, μπορούσε κάποιος στη Μεγάλη Βρετανία να προμηθευτεί έναν Spectrum με εκτυπωτή και εξωτερικό microdrive στην τιμή των 285 λιρών, τη στιγμή που ο BBC Model B, στην εντελώς βασική του έκδοση κόστιζε 300 λίρες.

Σε σχέση με τους προκατόχους του, τα ΖΧ80 και ΖΧ81, ο Spectrum ήταν ο πρώτος πραγματικά πλήρης home computer, διαθέτοντας ήχο και γραφικά και όχι πλέον τις εντελώς βασικές προδιαγραφές. Το κωδικό του όνομα, κατά τη διάρκεια του σχεδιασμού του, ήταν ΖΧ82, κάτι που υποδηλώνει ότι γεννήθηκε σαν εξέλιξη του προκατόχου του. Αν και βασιζόταν στην ίδια πλατφόρμα hardware (επεξεργαστής Ζilog Z80) ήταν ένα εντελώς νέο σύστημα που θα μπορούσε να ανταγωνιστεί τους νέους home computers που έκαναν την εμφάνισή τους και ήταν σαφώς ανώτεροι τεχνολογικά και ποιοτικά από τον ΖΧ81. Ο Σίνκλερ είχε σαν στόχο του να αντιμετωπίσει τα μοντέλα BBC της ανταγωνίστριας Acorn. Τα κατάφερε και με το παραπάνω…

ZX Spectrum 48k

Το νέο σύστημα αποτέλεσε άλμα σε σχέση με τους στοιχειωδών προδιαγραφών ΖΧ80 και ΖΧ81, κάτι που φαινόταν με την πρώτη ματιά, ήδη από την κατασκευή του πλαισίου του. Ο Spectrum ήταν ένας μοντέρνος, μικρός και φθηνός υπολογιστής, με ελκυστικό σχεδιασμό και ικανοποιητικότατες προδιαγραφές. Για πρώτη φορά, υπολογιστής της Sinclair, είχε έγχρωμα γραφικά (ανάλυσης 256×192 pixels). Ακόμη και το γεγονός ότι διέθετε έναν πρωτόγονο κύκλωμα μονοκάναλου ήχου, ήταν κι αυτό εντυπωσιακή βελτίωση, αφού τα προηγούμενα μοντέλα ήταν εντελώς… σιωπηλά. Παράλληλα, η αύξηση της διαθέσιμης μνήμης ήταν θεαματική. Αξίζει να σημειωθεί ότι το μοντέλο των 16 ΚΒ κυκλοφόρησε ελάχιστα και πολύ γρήγορα, όλα τα μοντέλα που πωλούνταν ήταν της έκδοσης των 48 ΚΒ RAM.

Timex Sinclair 2068: Ο μόνος επίσημος «κλώνος» του ZX Spectrum. Κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ και την Πορτογαλία.

Η επιτυχία του ήταν άμεση. Αν και αρχικά η διάθεσή του γινόταν κατόπιν ταχυδρομικής παραγγελίας, έως το καλοκαίρι του 1982 η γραμμή παραγωγής της Sinclair έκανε «υπερωρίες» για να καλύψει τις ανάγκες της αγοράς. Είναι ενδεικτικό ότι η εταιρεία ήταν αδύνατο να τηρήσει την υπόσχεσή της για παράδοση του υπολογιστή εντός 28 ημερών από την παραγγελία. Έφτασε στο σημείο μάλιστα να δέχεται περισσότερες επιστολές διαμαρτυρίας εξαιτίας των καθυστερήσεων αυτών, παρά νέες παραγγελίες, αναγκάζοντας ακόμη και τον ίδιο τον Κλάιβ Σίνκλερ να απαντά στους πελάτες. Μέχρι το τέλος του 1983 οι πωλήσεις είχαν ήδη ξεπεράσει το 1 εκατομμύριο. Κι αυτά στην ευρωπαϊκή κατά κύριο λόγο αγορά, καθώς στις ΗΠΑ, όπως και με την περίπτωση των προκατόχων του, κυκλοφόρησαν -σε λίγα συγκριτικά αντίτυπα- μοντέλα-κλώνοι με την άδεια της Sinclair, από το δίκτυο της Timex.

Βέβαια, δεν ήταν όλα ρόδινα για τον Spectrum, ο οποίος δέχτηκε πολύ μεγάλη κριτική ειδικά για το λαστιχένιο πληκτρολόγιό του, το οποίο μπορεί να ήταν βελτιωμένο σε σχέση με εκείνο του ΖΧ81, αλλά η αίσθησή του ήταν απαράδεκτη για πολύωρη πληκτρολόγηση. Επίσης, μπορεί να ήταν ένας πολύ φθηνός υπολογιστής που κατάφερε να εδραιώσει την παρουσία των home computers σε εκατοντάδες χιλιάδες σπίτια, αλλά οι δυνατότητές του ήταν ήδη βασικές την εποχή που πρωτοκυκλοφόρησε.

Δεκάδες ήταν τα περιφερειακά που κατασκευάστηκαν για τον Spectrum. Εδώ το πρωτοποριακό, αλλά όχι ιδιαίτερα επιτυχημένο, microdrive που πρωτομεφανίστηκε για τον QL το 1983.
Δεκάδες ήταν τα περιφερειακά που κατασκευάστηκαν για τον Spectrum. Εδώ το πρωτοποριακό, αλλά όχι ιδιαίτερα επιτυχημένο, microdrive που πρωτομεφανίστηκε για τον QL το 1983.

Κανένα όμως από τα παραπάνω μειονεκτήματα δεν ήταν αρκετό για να επισκιάσει την επιτυχία του. Παρά τις βασικές του δυνατότητες σε ήχο και γραφικά, η υποστήριξή του από τις εταιρείες software και τους κατασκευαστές παιχνιδιών ήταν αναμφισβήτητη. Κάτι που οφείλεται ακριβώς στην εμπορική του επιτυχία και ταυτόχρονα συντελούσε στην μακροημέρευση της επιτυχίας αυτής. Επίσης θεαματικό ήταν και το σετ περιφερειακών που κατασκευάστηκαν για τον Spectrum. Το αρχικό μοντέλο κατασκευαζόταν έως το 1984, οπότε και αντικαταστάθηκε από τον Spectrum+, ο οποίος ήρθε να διορθώσει τα βασικότερα μειονεκτήματα του αρχικού σχεδιασμού του Spectrum.

ZX SPECTRUM

  • CPU: 8bit Zilog Z80 στα 3,54 MHz
  • Μνήμη RAM: 16/48 KB
  • Γραφικά: 256×192 pixels, 8 χρώματα
  • Ήχος: 1 κανάλι, 5 οκτάβες
  • Θύρες: TV, Z80 bus, κασετόφωνο
  • Media: Κασετόφωνο, Microdrive (εξωτερικά)
  • Διαστάσεις: 233×144×30 χιλιοστά

Άλλα μοντέλα Spectrum

Η κυριότερη κριτική που δέχτηκε ο Spectrum αφορούσε το λαστιχένιο πληκτρολόγιό του και την απαράδεκτη αίσθησή του. Μπορεί η αντιστοίχηση πλήκτρων-εντολών BASIC να μείωνε τις ανάγκες πληκτρολόγησης κατά τη διάρκεια του προγραμματισμού, αλλά το πρόβλημα δεν εξέλειπε. Μετά την παρουσίαση του πρωτοποριακού Sinclair QL, η εταιρεία προχώρησε στην υιοθέτηση του νέου σχεδιαστικού προφίλ και των εφαρμογών του, από τον Spectrum. Έτσι, το 1984 προκύπτει ο Spectrum+, ο οποίος, πέρα από το QL παρουσιαστικό, δεν διέφερε σε τίποτε με τον κλασικό Spectrum 48K. Το νέο πληκτρολόγιο ήταν σαφώς καλύτερο σε αίσθηση, αν και ποιοτικά παρέμενε μετριότατο, διατηρώντας παράλληλα την αντιστοίχιση εντολών-πλήκτρων.

Ένα χρόνο αργότερα, μπαίνει στην ισπανική αγορά, μία ενισχυμένη έκδοση του Spectrum+ με 128ΚΒ μνήμης RAM. Ο ανασχεδιασμένος Spectrum διαθέτει μία επέκταση στα δεξιά του πληκτρολογίου με επιπλέον ανοίγματα για την καλύτερη ψύξη του εσωτερικού. Ωστόσο, πέρα από τα 80ΚΒ περισσότερης μνήμης, η εντυπωσιακότερη προσθήκη στον Spectrum+ 128K ήταν το τσιπάκι ήχου AY-3-8910 της General Instrument. Μέσω αυτού, ο Spectrum για πρώτη φορά αποκτούσε πολυφωνικό ήχο (3 κανάλια) και MIDI. Παραλλαγές του συγκεκριμένου τσιπ χρησιμοποιούσαν ήδη οι Amstrad CPC, MSX, και Oric 1, ενώ στην συγκεκριμένη έκδοση, οι επιδόσεις του ήταν αντίστοιχες του Atari ST.

Μετά την εξαγορά της Sinclair από την Amstrad, το 1986, η εταιρεία του Άλαν Σούγκαρ προσπάθησε να επεκτείνει το προσδόκιμο ζωής του πολύ επιτυχημένου Spectrum, που όμως είχε αρχίσει να δείχνει τα χρόνια του δίπλα στα 16μπιτα μεγαθήρια Amiga και Atari ST, παντρεύοντάς τον με τους, επίσης ξεπερασμένους, CPC. Τα δύο νέα μοντέλα, Spectrum +2 και +3, που κυκλοφόρησαν με ένα χρόνο διαφορά, ήταν τα πρώτα που κατασκευάζονταν εκτός Μεγ. Βρετανίας -και συγκεκριμένα στην Ταϊβάν-, ενώ θύμιζαν Spectrum με εμφάνιση CPC-464 και CPC-6128 αντίστοιχα.

Ο μεν +2 ήταν ένας Spectrum 128 με ενσωματωμένο κασετόφωνο, δύο θύρες για joystick και -επιτέλους- κλασικό πληκτρολόγιο. Μάλιστα, για πρώτη φορά εγκαταλείπεται το σύστημα αντιστοίχισης εντολών της BASIC με συγκεκριμένα πλήκτρα, και απαιτείται πλέον η κανονική πληκτρολόγησή τους. Ο δε +3 ήταν ένας εντελώς ανασχεδιασμένος Spectrum, με λιγότερα ολοκληρωμένα κυκλώματα και νέα ROM. Να αναφερθεί, ότι η συγκεκριμένη πλακέτα χρησιμοποιήθηκε το 1987 και στην έκδοση +2Α. Παραπέμπονας στον CPC-6128, αντί για κασετόφωνο, ενσωμάτωνε το τυπικό floppy drive των 3 ιντσών, κατασκευής Hitachi, που όμως, αποτελώντας διαφορετικό πρότυπο από τα συνηθισμένα 3,5» και 5,25» εκείνης της εποχής, η αγορά των δισκετών ήταν περιορισμένη, άρα και πολύ ακριβή. Επιπλέον του +2, ο +3 διέθετε και παράλληλη θύρα για εκτυπωτή. Παρά τις μικροδιαφορές τους, και τα δύο συστήματα προωθήθηκαν σαν εκμοντερνισμένα Spectrum ρίχνοντας μεγάλο βάρος στην τεράστια βιβλιοθήκη παιχνιδιών που ήδη υπήρχε για τον προκάτοχό τους. Η Amstrad επέλεξε πακέτα προσφοράς, με joysticks και light guns, προκειμένου να κάνει τα μοντέλα αυτά δελεαστικά. Στην πραγματικότητα όμως, μόνο ο +2 έκανε κάποιες αξιοπρόσεκτες πωλήσεις. Ο +3 από την πλευρά του, μπορεί να υπήρξε ο πιο «γοητευτικός» και ο καλύτερα εξοπλισμένος Spectrum, ήταν όμως πολύ ακριβός για 8μπιτο σύστημα, σε μία εποχή που τα 16μπιτα home computers είχαν ήδη εδραιωθεί. Σαν να μην έφτανε όμως αυτό, η ανασχεδιασμένη ROM παρουσίαζε προβλήματα συμβατότητας με τις προηγούμενες εκδόσεις, με αποτέλεσμα ο +3 να μην αναγνωρίζει όλο το software του κλασικού Spectrum 48K.

ZX SPECTRUM+

  • CPU: 8bit Zilog Z80 στα 3,54 MHz
  • Μνήμη RAM/ROM: 48 KB/8 KB
  • Γραφικά: 256×192 pixels, 8 χρώματα
  • Ήχος: 1 κανάλι, 5 οκτάβες
  • Θύρες: TV, Z80 bus, κασετόφωνο
  • Media: Κασετόφωνο, Microdrive (εξωτερικά)

ZX SPECTRUM 128

  • CPU: 8bit Zilog Z80 στα 3,54 MHz
  • Μνήμη RAM/ROM: 128 KB/32 KB
  • Γραφικά: 256×192 pixels, 8 χρώματα
  • Ήχος: 3 κανάλια, 7 οκτάβες, Midi
  • Θύρες: TV, Z80 bus, RS-232, Midi, κασετόφωνο, αριθμητικό πληκτρολόγιο
  • Media: Κασετόφωνο, Microdrive (εξωτερικά)

ZX SPECTRUM +2

  • CPU: 8bit Zilog Z80 στα 3,54 MHz
  • Μνήμη RAM/ROM: 128 KB/32 KB
  • Γραφικά: 256×192 pixels, 8 χρώματα
  • Ήχος: 3 κανάλια, 7 οκτάβες, Midi
  • Θύρες: TV, RGB, Z80 bus, RS-232, Midi, κασετόφωνο, αριθμητικό πληκτρολόγιο
  • Media: Κασετόφωνο (ενσωματωμένο)

ZX SPECTRUM +3

  • CPU: 8bit Zilog Z80 στα 3,54 MHz
  • Μνήμη RAM/ROM: 128 KB/32 KB
  • Γραφικά: 256×192 pixels, 8 χρώματα
  • Ήχος: 3 κανάλια, 7 οκτάβες, Midi
  • Θύρες: TV, RGB, Z80 bus, RS-232, Midi, κασετόφωνο
  • Media: Disk Drive 3» (ενσωματωμένο)

Στο σύνολό τους, όλα τα μοντέλα Spectrum πούλησαν πάνω από 5.000.000 κομμάτια, ενώ στη Μεγ. Βρετανία κατάφεραν να κάνουν περισσότερες πωλήσεις από τον Commodore 64. Ο συγκεκριμένος υπολογιστής ήταν και η αιτία να αποκτήσει ο Κλάιβ Σίνκλερ τον τίτλο του Σερ, για τη συνεισφορά του στην βρετανική βιομηχανία.

Elwro 800 Junior (Πολωνία, 1986)
Elwro 800 Junior (Πολωνία, 1986)

O Spectrum όμως δεν ήταν απλώς ένας εμπορικά επιτυχημένος home computer, αλλά και ο υπολογιστής που γνώρισε τους περισσότερους κλώνους, μετά τον IBM-PC που όμως φτιάχτηκε για να… κλωνοποιηθεί. Ειδικά στο πρώην ανατολικό μπλοκ, όπου το reverse engineering των υπολογιστών ήταν εκτεταμένο, τα αντίγραφα ήταν δεκάδες. Για την ιστορία, μόνο η Timex είχε επίσημη άδεια. Ένα μόνο δείγμα αυτών των δεκάδων κλώνων του Spectrum μπορείτε να δείτε και στην ομότιτλη Συλλογή του Σαν Σήμερα στους Υπολογιστές.

Δείτε επίσης…