CTM-MAR1965-OlivettiProgramma

ΜΑΡΤΙΟΣ | Olivetti Programma 101

icon COMPUTER-TOY-MHNAΜΑΡΤΙΟΣ 1965Η ιταλική Olivetti κατοχυρώνει τα πνευματικά δικαιώματα για την συσκευή Programma 101. Μία επαναστατική ηλεκτρονική αριθμομηχανή που θα αποκαλυφθεί στο κοινό κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας έκθεσης της Νέας Υόρκης τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς. Θεωρείται σήμερα ο πρώτος προσωπικός υπολογιστής όλων των εποχών. Και η ιστορία του είναι αρκούντως συναρπαστική…

PDP-8 (1965): Το πιο φθηνό ως τότε σύστημα της DEC, ο 18μπιτος PDP-8 αποτελεί τον πρώτο mini-computer μαζικής παραγωγής στην ιστορία. Θεωρείται εκτός των άλλων και ως ένας από τους πιο κομψούς υπολογιστές έως και σήμερα. Αρχική τιμή: 18.000 δολ. Πωλήσεις: >50.000
PDP-8 (1965): Το πιο φθηνό ως τότε σύστημα της DEC, ο 18μπιτος PDP-8 αποτελεί τον πρώτο mini-computer μαζικής παραγωγής στην ιστορία.

Πριν από σχεδόν πενήντα χρόνια, μία μικρή ομάδα της ιταλικής εταιρείας Olivetti κατάφερε ότι δεν είχε πετύχει κανέας έως τότε. Να κατασκευάσει έναν υπολογιστή αρκετά μικρό ώστε να χωράει σε ένα τραπέζι και αρκετά εύχρηστο ώστε να μπορεί να τον χειρίζεται ο οποιοσδήποτε. Ήταν η συσκεύη Programma 101, που σήμερα θεωρείται ο πρώτος desktop computer.

Για να γίνει κατανοητό το πόσο επαναστατική συσκευή ήταν η Programma 101 για τα δεδομένα του 1965 θα πρέπει να θυμηθούμε ότι την εποχή εκείνη κυριαρχούσαν τα mainframe που καταλάμβαναν ολόκληρα δωμάτια και μόλις είχαν κάνει την εμφάνισή τους τα πρώτα minicomputer σε μέγεθος ντουλάπας. Και βέβαια, μόνο ειδικοί επιστήμονες ήταν δυνατόν να χειριστούν.

Για παράδειγμα, το 1964 κυκλοφόρησε ο IBM System/360 και το 1965, ο DEC PDP-8, που θεωρείται ο πρώτος minicomputer της ιστορίας. Οπότε σκεφτείτε πόσο επαναστατική εικόνα χρήσης υπολογιστή ήταν αυτή:

Programma-pincut

1962 Η ιδέα γεννιέται

Στις αρχές της δεκαετίας του ’60 οι υπολογιστές δεν ήταν προσωπική υπόθεση και η Olivetti προσπαθούσε να ανταγωνιστεί τους κυρίαρχους Αμερικανούς στο χώρο των mainframe. Καθώς ήταν από την Ευρώπη και λιγάκι σαν παρείσακτος στην αμερικάνικη αγορά, η επιτυχία της ήταν περιορισμένη.

Ο τότε CEO της εταιρείας, Ρομπέρτο Ολιβέτι, ήθελε να δοκιμάσει κάτι πραγματικά ριζοσπαστικό. Ήθελε η Olivetti να σχεδιάσει έναν μικρό υπολογιστή, πολύ πιο προσιτό και με δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί από απλούς χρήστες και όχι αποκλειστικά προγραμματιστές. Ένα σύστημα που θα χωρούσε πάνω σε ένα γραφείο. Με λίγα λόγια ήθελε να δημιουργήσει έναν προσωπικό υπολογιστή.

Ανέθεσε το έργο στο μηχανικό Πιερ Τζόρτζιο Περότο, ο οποίος θα αναλάμβανε το πρότζεκτ με μία μικρή ομάδα τεσσάρων ανθρώπων, οι οποίοι και θα επιχειρούσαν να ξεπεράσουν τα τεράστια εμπόδια για τη δημιουργία μίας τόσο επαναστατικής συσκευής. Η ιδέα άλλωστε ήταν από μόνη της φιλόδοξη πέρα από τη λογική. Η ομάδα του Περότο δεν ήξερε αν μία τέτοια συσκευή θα μπορούσε να είναι καν εφικτή. Η τεχνολογία των υπολογιστών εκείνη την εποχή ήταν πολύ ογκώδης, με αποτέλεσμα οι μηχανικοί να πρέπει να επανεφεύρουν σχεδόν κάθε τμήμα του υπολογιστή. Η ανθρωποκεντρική προσέγγιση του σχεδίου δεν είχε προηγούμενο και δημιουργούσε από μόνη της νέες προκλήσεις.

Η προσπάθεια ξεκίνησε το 1962.

Ο Περότο (κάτω αριστερά) και η ομάδα σχεδιασμού του Programma 101 (λείπει ο ένας)
Ο Πιερ Τζόρτζιο Περότο (κάτω αριστερά) και η ομάδα σχεδιασμού του Programma 101 (λείπει ο ένας)

1963 Το σχέδιο

Το πρώτο πράγμα που έπρεπε να σμικρύνει η ομάδα, ήταν η μνήμη, καθώς οι μονάδες μνήμης της εποχής ήταν τεράστιες. Από μόνη της μία τέτοια θα μπορούσε να είναι τόσο μεγάλη όσο ολόκληρος ο υπολογιστής που σκόπευαν να σχεδιάσουν. Χρησιμοποίησαν μία υπάρχουσα τεχνολογία μνημών στις αρχές του ’60, τις γραμμές καθυστέρησης (σ.σ. ένας πιεζοηλεκτρικός μηχανισμός που μετέτρεπε την πληροφορία σε μηχανική ταλάντωση μεταδιδόμενη με μεταλλικό σύρμα) περιορίζοντας το μέγεθος με τεχνικές μαγνητοσυστολής. Το μέγεθος κάθε μονάδας μνήμης του Programma 101 ήταν περίπου όσο μία μητρική κάρτα ενός σύγχρονου PC.

Το επόμενο κομμάτι που έπρεπε να μικρύνει ήταν το μέσο αποθήκευσης. Κι όχι μόνο να είναι μικρό, αλλά και πρακτικό. Έτσι, η ομάδα κατέληξε στη χρήση κάρτας με δύο μαγνητικές λωρίδες. Η κάρτα τοποθετούνταν σε σχισμή της συσκευής για να γίνει η ανάγνωσή της και κάθε μία από αυτές χωρούσε ένα έως δύο προγράμματα. Με την είσοδο της κάρτας, το μόνο που χρειαζόταν για να εκκινήσει το πρόγραμμα ήταν το πάτημα ενός πλήκτρου. Κάπως έτσι εφηύραν την προγραμματιζόμενη μαγνητική κάρτα και μέσω αυτής ο οποιοσδήποτε να μπορεί να τρέξει ένα πρόγραμμα μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Η τεχνολογική κληρονομιά της κάρτας αυτής φτάνει έως και τις ημέρες μας, καθώς ακόμη και οι δισκέτες βασίζονται σε εκείνη την τεχνική και τη φιλοσοφία χρήσης. Οι ίδιες οι μαγνητικές κάρτες άλλωστε χρησιμοποιήθηκαν και από άλλους κατασκευαστές τις επόμενες δεκαετίες.

magnetic card

Άλλο ένα κεντρικό ζήτημα ήταν η ευχρηστία. Ο προγραμματισμός της συσκευής θα έπρεπε να είναι αρκετά εύκολος για κάποιον που δεν ήταν επαγγελματίας προγραμματιστής και απλά είχε την όρεξη να μάθει πέντε πράγματα. Η προσέγγιση του Πιερότο έγινε βάση λογικής. Χρειαζόταν μία απλή γλώσσα προγραμματισμού. Μία μορφή απλουστευμένου assembler με μικρό σετ εντολών. Για την εκμάθησή της αρκούσε ένα μικρό βιβλιαράκι οδηγιών που θα συνόδευε την τελική εμπορική έκδοση του υπολογιστή.

Τέλος, το ίδιο το φυσικό μέγεθος μίας τέτοιας συσκευής αποτελούσε από μόνο του πρόκληση. Έπρεπε ταυτόχρονα να είναι κομψή, ανθρωποκεντρική και εργονομική. Άλλωστε η Olivetti είχε ήδη τη φήμη του κατασκευαστή κομψών γραφομηχανών για πάρα πολλές δεκαετίες. Ο Programma 101 δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση και η κομψότητα δεν ήταν δευτερεύουσας σημασίας. Η ομάδα ανέθεσε στον αρχιτέκτονα Μάριο Μπελίνι τον εξωτερικό σχεδιασμό του υπολογιστή. Το τελικό σχέδιο, βασισμένο στις γραμμές του καρχαρία, όπως φαίνεται και στη φωτογραφία που ακολουθεί, ήταν ένα θαύμα του βιομηχανικού σχεδιασμού. Τολμηρό και πρωτοποριακό για την εποχή του. Ο Olivetti Programma 101 απέσπασε τρεις διεθνείς διακρίσεις σχεδιασμού, ο δε Μπελίνι τα επόμενα χρόνια απέκτησε παγκόσμια φήμη ως αρχιτέκτονας.

Olivetti Programma (Bellini)Το τελικό αποτέλεσμα ήταν ένας υπολογιστής με εμφάνιση και μέγεθος όχι πολύ μεγαλύτερο από μία τυπική γραφομηχανή. Ήταν εύκολο για τον καθένα τόσο να εκτελέσει προγράμματα, όσο και να τα προγραμματίσει. Ο υπολογιστής ζύγιζε 35 κιλά, κάτι που αντιστοιχούσε στην «κατηγορία φτερού» στην εποχή του.

Ο Olivetti Programma 101 ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1964. Αλλά τότε άρχισαν να μαζεύονται σύννεφα στον ορίζοντα…

1964 Παραλίγο να μη γίνει

Μέχρι εδώ όλα δείχνουν ότι ο Programma 101 θα ήταν ένας σίγουρος νικητής. Κάτι το οποίο η Olivetti σαν εταιρεία θα στήριζε με όλες της τις δυνάμεις. Εκτός αυτού, διέθετε την υποστήριξη του ίδιου του επικεφαλής της εταιρείας, Ρομπέρτο Ολιβέτι, στον οποίο άλλωστε άνηκε και η αρχική ιδέα.

Ωστόσο, την άνοιξη του 1964 η εταιρεία βρέθηκε να είναι βουτηγμένη σε βαθιά οικονομικά προβλήματα. Μία ομάδα διαχείρισης κρίσεων είχε αναλάβει την αποστολή της αναδιάρθρωσης της Olivetti και μέρος της λύσης που πρότεινε ήταν το κλείσιμο όλου του τμήματος ηλεκτρονικών της εταιρείας. Τι γνώριζαν οι Ευρωπαίοι από υπολογιστές, άλλωστε; Όλα έδειχναν ότι προμηνύεται καταστροφή για την ομάδα του Programma 101 και ότι θα βρίσκονταν πολύ γρήγορα απολυμένοι.

Τελικά, η General Electric έσπευσε να αγοράσει τον τομέα ηλεκτρονικών της Olivetti στις αρχές του 1965. Όμως η ομάδα του Περότο δεν ήθελε να περάσει ο καρπός της σκληρής εργασίας της σε αμερικάνικα χέρια, όπου ήταν και πολύ πιθανό να ακυρωθεί. Έτσι, αναγκάστηκαν να βγάλουν έναν άσο από το μανίκι τους.

Όλα τα ηλεκτρονικά του Programma 101 είναι συγκεντρωμένα σε 8 πλακέτες διαστάσεων 34x24 εκατοστών, με διακριτά στοιχεία
Όλα τα ηλεκτρονικά του Programma 101 είναι συγκεντρωμένα σε 8 πλακέτες διαστάσεων 34×24 εκατοστών, με διακριτά στοιχεία

Προκειμένου να μην τους καταπιεί ο γίγαντας της General Electric, άλλαξαν την κατηγοριοποίηση του Programma 101 από υπολογιστή σε αριθμομηχανή. Μία μικρή αλλαγή στην ταμπέλα, ήταν αρκετή ώστε η GE να γίνει κάτοχος όλου του τμήματος ηλεκτρονικών της Olivetti, εκτός του Programma 101. Η κατάσταση έγινε πολύ γρήγορα άβολη για τους ανθρώπους του Περότο, καθώς βρέθηκαν να εργάζονται σε ένα κτίριο της Olivetti που είχε περάσει εξ ολοκλήρου στα χέρια της GE, εκτός από τα γραφεία τους. Κάποια στιγμή μάλιστα έβαψαν τα τζάμια τους με αδιαφανή μπογιά ώστε να μην μπορεί να βλέπει το προσωπικό της GE τι κάνουν.

Το δυστύχημα ήταν ότι ο Ρομπέρτο Ολιβέτι έχει πάψει να κατέχει τη θέση του CEO και η νέα διοίκηση γνώριζε ελάχιστα πράγματα για τους υπολογιστές. Ήταν καταφανές ότι δεν αντιλαμβάνονταν τις προοπτικές μίας τέτοιας συσκευής και ήταν πεπεισμένοι ότι δεν υφίσταται αγορά γι’ αυτήν.

Αν δεν υπήρχε και η Παγκόσμια Έκθεση της Νέας Υόρκης του 1964-65, ήταν πάρα πολύ πιθανό ο Programma 101 να μην έβλεπε ποτέ το φως της ημέρας.

NYWF (1964-65)

1965 Η παγκόσμια πρώτη στη Νέα Υόρκη

Στην Παγκόσμια Έκθεση της Νεας Υόρκης συμμετείχαν εκατοντάδες εταιρείες από όλο τον κόσμο με ένα στόχο: να εντυπωσιάσουν με τις νέες τους συσκευές τις μάζες που συνέρρεαν στην έκθεση. Για την Olivetti οι πρωταγωνιστές ήταν οι νέες της μηχανικές αριθμομηχανές. Ο Programma 101, από την άλλη πλευρά, ήταν κρυμμένος σε ένα πίσω δωμάτιο του περιπτέρου της εταρείας. Η νέα διοίκηση δεν πίστευε στο πρότζεκτ και το τοποθέτησε εκεί σαν μία πρωτότυπη παραδοξότητα.

Όταν τελικά ο Programma 101 αποκαλύφθηκε στο κοινό της έκθεσης τον Οκτώβριο του 1965. Η αντίδραση, σε μία εποχή που οι περισσότεροι αντιλαμβάνονταν καχύποπτα τους υπολογιστές σαν κάτι μεγάλο και άγνωστο, ήταν απροσδόκητη.

Κατά την επίδειξη του Programma 101, ο παρουσιαστής της Olivetti εξήγησε στο κοινό ότι θα υπολογίσει την τροχιά ενός δορυφόρου, τοποθετώντας απλώς την κάρτα με το πρόγραμμα στον υπολογιστή. Μετά από μερικά δευτερόλεπτα το μηχάνημα άρχισε να τυπώνει τα αποτελέσματα. Μπορεί σήμερα αυτό να μην ακούγεται σαν κάτι φοβερό, αλλά πενήντα χρόνια νωρίτερα ήταν αρκετό για να αφήσει πολλά στόματα ανοικτά.

Αποκομματα από τον Τύπο της εποχής
Αποκομματα από τον Τύπο της εποχής

Η υποδοχή του ήταν εντυπωσιακή. Η ύπαρξή του διαδόθηκε άμεσα και πολύ γρήγορα έγινε φανερό ότι η Olivetti κατείχε έναν νικητή στα χέρια της. Μέσα σε ελάχιστο χρόνο ο Programma 101 μετακόμισε από το πίσω δωμάτιο στη θέση του κεντρικού εκθέματος της εταιρείας και ο κόσμος εντυπωσιαζόταν από το πώς κάτι τόσο μικρό μπορούσε να λειτουργεί όπως ένας κανονικός υπολογιστής. Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που πίστευαν ότι η συσκευή ήταν συδεδεμένη με καλώδια που οδηγούσαν σε έναν μεγάλο υπολογιστή κρυμμένο κάπου πίσω από τη σκηνή. Ο Τύπος το λάτρεψε. Έντυπα όπως η Wall Street Journal και η Business Week τον προέβαλαν κάτω από τον τίτλο όπως «ο desk-top computer έχει μέγεθος γραφομομηχανής«.

Όλα αυτά ήταν αρκετά για να πάρει η νέα διοίκηση της Olivetti το μήνυμα. Ο Programma 101 μπήκε σε μαζική παραγωγή λίγους μήνες μετά την Παγκόσμια Έκθεση.

Εμπορική επιτυχία

Η τελική λιανική τιμή του Programma 101 άγγιζε τα 3.200 δολάρια. Κάτι που μεταφράζεται σε 20.000 δολάρια με σημερινές αξίες, ή περίπου 15.000 ευρώ. Σαφώς το ποσόν δεν ήταν ακριβώς αυτό που ονειρευόταν ο Ρομπέρτο Ολιβέτι, καθώς ισοδυναμούσε σχεδόν με το ετήσιο εισόδημα ενός εργαζόμενου το 1966-67. Ωστόσο δεν έπαυε να αποτελεί ένα μικρό κλάσμα της τιμής ενός υπολογιστή της εποχής εκείνης, όταν ένα τυπικό mainframe κόστιζε εκατοντάδες χιλιάδες δολάρια, ενώ η τιμή του πολύ οικονομικού minicomputer PDP-8 ξεπερνούσε τις 18.000 δολάρια.

H γραμμή παραγωγής των πλακετών του Programma 101. Όλα τα ηλεκτρονικά αποτελούνταν από διακριτά στοιχεία.
H γραμμή παραγωγής των πλακετών του Programma 101. Όλα τα ηλεκτρονικά αποτελούνταν από διακριτά στοιχεία.

Η Olivetti κατάφερε να δημιουργήσει μία νέα αγορά και ανταμείφθηκε γι’ αυτό με 40.000 πωλήσεις συνολικά. Καθώς ήταν σχετικά προσιτός και μεταφερόμενος, ο Programma 101 είχε παγκόσμια διάδοση. Αν και στην τιμή των τριών και πλέον χιλιάδων δολαρίων δύσκολα θα μπορούσε να θεωρηθεί ένας «υπολογιστής για όλους», σίγουρα αποτέλεσε ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση.

Αξίζει να σημειωθεί ότι η NASA αγόρασε τουλάχιστον δέκα Programma 101 και τους χρησιμοποίησε για τους υπολογισμούς πρώτης προσελήνωσης του Apollo 11 το 1969.

Θα περάσουν άλλα τρία χρόνια, έως το 1968, οπότε θα εμφανιστεί ο πρώτος αξιόλογος ανταγωνιστής στην αγορά. Ο HP 9100, που μάλιστα θα είναι ο πρώτος με το χαρακτηρισμό «προσωπικός υπολογιστής» (personal computer). Ακόμη όμως κι αυτός βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στον πρωτοπόρο υπολογιστή της Olivetti. Άλλωστε η ίδια η HP πλήρωσε 900.000 δολάρια για τα δικαιώματα χρήσης πατεντών που αφορούσαν την αρχιτεκτονική του υπολογιστή και τις περίφημες μαγνητικές κάρτες.

Olivetti Programma 101 (1965)

ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

  • ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ: Διακριτά στοιχεία (τρανζίστορ, αντιστάσεις, δίοδοι, πυκνωτές)
  • ΠΡΑΞΕΙΣ: Πρόσθεση, αφαίρεση, πολλαπλασιασμός, διαίρεση, τετραγωνική ρίζα, απόλυτη τιμή
  • ΚΑΤΑΧΩΡΗΤΕΣ: 10 των 22 ψηφίων (15 δεκαδικά)
  • ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΑΓΝ.ΚΑΡΤΑΣ: 120 εντολές
  • ΜΝΗΜΗ: 240 bytes
  • ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ: 48x61x19 εκατοστά
  • ΒΑΡΟΣ: 35,5 κιλά
  • ΕΚΤΥΠΩΤΗΣ: Ταινίας, με ταχύτητα 30 cps
  • ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ: 350 Watt
  • ΤΙΜΗ: 3.200 δολάρια (~20.000 σε σημερινές αξίες)

ΠΗΓΗ

pingdom – The incredible story of the first PC, from 1965

Δείτε επίσης…

  • Η επίσημη σελίδα της Olivetti για τον Programma 101 (ιταλικά)
  • 101 Project (ντοκιμαντέρ για τον Programma 101)